Itzulpen Antologia III

antolo3.jpg

Aurkibidea

Hitzaurrea
XABIER MENDIGUREN BEREZIARTU

Eliz Testuak
TALDE LANEAN

Elizen Arteko Biblia
TALDE LANEAN

Baratza
JOXE AGIRRE "JOXE ALKIZA"

Periklesen hitzaldia
PATXI ALTUNA

Kolonizatuaren ezagugarria
JOSE LUIS ALVAREZ ENPARANTZA "TXILLARDEGI"

Elebiduntasuna eta elebitasuna
DIONISIO AMUNDARAIN

Izurde urdinen uhartea
MIKEL ATXAGA

Komando baten analisia
Lukas DORRONSORO

Zuberoa Aro Modernoan
HIAZINTO FERNANDORENA

Errumes errusiarraren kontakizunak
XALBADOR GARMENDIA

Hainbat kanta
ANDONI LEKUONA

Bi munduen sinfonia
JUAN MARl LEKUONA

Jose Mendiague
TXOMIN PEILLEN

Zenbait herri kanta
JOSE MARIA SATRUSTEGI

San Frantziskoren eta lagunen Loretxoak
JUAN LUIS ZURUTUZA

Aurkezpena

EIZIE - Euskal Itzultzaile, Zuzentzaile eta Interpreteen Elkarteak argitaratzen duen hirugarren itzulpen antologia da hau. Elkartea sortu genuenean hartutako erabakia betez, sorrera horretan parte hartu zuten itzultzaile adinekoenetan muga jarri eta, horiek barne, aurrekoekin batera egin zuten lanarekiko aitorpen bezala ohorezko izendatu eta beraien lanekin antologia bat argitaratzeko eman genuen hitza betetzera gatoz. Eta hasieran bertan aipatu behar da antologia honetara dakartzagun itzultzaile asko orain omentzen dituen Elkartearen sortzaile izan zirela.

Bidenabar, aurreko antologiekin alderatuta desberdintasun ugariak eta nabariak ditu hirugarren honek. Lehenik eta behin, itzultzaile kopurua azpimarratu behar dugu, aurreko bietan zortzina itzultzaile izan genituen bezala, oraingo honetan 13 itzultzaile eta beste bi itzultzaile-talde dauzkagulako. Belaunaldi oparoa izan da itzulpenaren ikuspegitik ere 1930 urteen inguruan jaiotakoena; oparoa ez ezik baita emankorra ere, antologia honetan jasotzen diren lanek ongi erakusten duten bezala.

Taldeak liturgia eta Elizen Arteko Biblia euskaratzen aritu zirenak dira, eta bakoitzari dagokion lanaren aurkezpenean zehazten dira taldeak osatu zituztenen izenak.

Testu sakratuen bi itzulpenak egin ziren garaietan euskarak bizi zuen egoera kontuan hartuz, lan talde honetako kideek berebiziko gaitasuna erakutsi zuten guztiek ulertzeko moduko testu bakar bat adosteko, hainbat euskalkitan banatutako hizkuntza izanik gurea, eta itzulpen lanak berez daukan zailtasuna ahaztu gabe; eginkizun honek argi eta garbi erakusten dizkigu itzultzaile talde honen ezaugarri batzuk: talde lanerako gaitasuna, eztabaidarako eta adostasunak lortzeko trebetasuna, eta guztiaren fruitua izan zen egun euskal liturgian erabiltzen diren testuak edo egun euskal itzulpen salduena den Elizen Arteko Biblia.

Bi taldeen lanaren adierazgarri, lagin bana aukeratu dugu antologia honetarako. Laginen aukeraketan eta lagin bakoitzak daraman aurkezpena egiten Ramon Irizar, Eustasio Etxezarreta eta Dionisio Amundarainen laguntza izan dugu. Hirurek hartu zuten parte beren garaian lan horietan, eta egun ere hemen omentzen ditugun beraien taldeetako beste itzultzaileak baino gazteagoak diren Ramon Irizarrek eta Eustasio Etxezarretak testu sakratuen itzulpenaren mundu horretan jarraitzen dute lanean.

Beste itzultzaileak, hurrenkera alfabetikoak behartuta, ondorengoak dira: Joxe Agirre, Patxi Altuna, Jose Luis Alvarez Enparantza «Txillardegi», Dionisio Amundarain, Mikel Atxaga, Lukas Dorronsoro, Hiazinto Fernandorena, Xalbador Garmendia, Andoni Lekuona, Txomin Peillen, Juan Mari Lekuona, Jose Mari Satrustegi eta Jose Luis Zurutuza.

Izen gehienak oso ezagunak ditugu euskararen munduan, eta askotan lan alor nahiko desberdinetan jardundakoak badira ere, guztiek dituzte komunean zenbait ezaugarri. Esate baterako, bakoitza bere lan esparrutik euskararen aldeko langile etengabeak izan dira. Arantzazun 1968an euskara batuaren aldeko bidea hartu ondoren, orduan 40 urteren bueltan zebilen belaunaldiko antologia honetan biltzen ditugun guztiak igo ziren gurdi hartara, eta beraietako asko Euskaltzaindian bertan kargu pisuzkoak izatera ailegatu dira urteen joanean.

Bestetik, irakaskuntzan, komunikabideetan, itzultzaile lanpostuetan eta abarretan zeuzkaten lanetatik erretiratuta dauden arren, guztiek jarraitzen dute lanean, eta esan behar da askok itzultzaile lanetan dihardutela gaur oraindik. Baina badute guztiek ezaugarri bat euskararentzat eta zehazkiago euskal itzulpengintzarentzat ekarpen handia izan dena: 13 itzultzaile handi hauek benetako bidegileak izan ziren, eta hori garbi ikusten da landu dituzten itzulpen-alorrei erreparatu hutsarekin. Testu sakratuak itzuli zituzten, itzulpenaren teoria orokorra egiteko betidanik gehien aintzat hartu izan diren itzulpenak; antzerkia, baina antzerki garaikidea, antzerki soziala; poesia, bai idatzia eta baita abestua izateko kantu formakoa ere; gure baserritarrei prestakuntza probetxuzkorako aukera ederrak eman zizkien nekazaritzako testuak; saiakera, historia, hizkuntzalaritza, politika eta beste hainbat alorretakoa, eta abar.

Azken batean, euskara alor guztietara hedatzen hasteko orduan, erabilera soziala bermatuko bazen, alor gehienetan gure hizkuntzak behar zituen baliabideak lantzen, edo zeuden baliabideak behar berrietara egokitzen hasi zen belaunaldia da hau, horretarako erabili zuen tresnetako bat itzulpena izan zelarik. Kasuren batean testuak gazteleraz sortu ziren propio, ondoren euskarara itzuli eta argitaratzeko, jatorrizkoa ilunbeetan galdu zen bitartean. Izan ere hain ziren handiak egiteke zegoen lana eta nabaritzen ziren beharrak.

Eta azkenik itzulpen hizkuntzei dagokienez bi hitz. Testu sakratuen kasuan euskararekin batera hizkuntza klasikoak (hebraiera, grekera, latina) ongi jakin eta menderatzen zituzten itzultzaileak aritu ziren lanean. Bestetik, baditugu euskarara nahiz euskaratik ere egindako itzulpenak, eta atzerriko hizkuntzei dagokienez, eta belaunaldi honen garaian ohikoa zen bezala, frantsesa da nagusi.

Hirurogeita hamarreko hamarkadan itzulita daude liburu honetan biltzen ditugun lanik gehienak, baina irakurlea ongi ohartuko den bezala –euskararen batasunerako azken arauak, euskararen joerak eta abar dira horren lekuko–, badira duela oso denbora gutxi itzulitakoak ere. Edonola, antologian argitaratzen dugun materiala egileek beraiek aukeratua izan da, baina tamalez kasu batzuetan atalak azpiataletan banatu behar izan ditugu, guztien lanetatik zerbait tamaina ez handiegiko liburu bakar batean biltzea zelako helburua. Kasu guztietan ematen ditugu, ordea, liburu osoei buruzko erreferentziak, irakurleak hala nahi izanez gero erraz aurkitu ahal izateko. Jatorrizko testuak bilatzerakoan, berriz, kasu batzuetan itzulpenerako erabili zen edizioa baino berriagoa da guk topatu duguna; horregatik argitalpen-urteen artean egon daitekeen aldea.

EIZIE Elkartearen izenean
Lurdes Auzmendi